Gehele reisverslag:

Achtergrondinformatie bij de reis, verzameld door Sipke Paulides.
Hebt u hierover vragen of opmerkingen ? Mail naar stamboom@paulides.com .
Klik hier voor de reisbeschrijving.

De reis van Alle Popes in 1769 naar Amsterdam, Den Haag, Delft

Het reisverslag op dicht dat Ale Popes over z'n reis naar Amsterdam schreef is in de familie bewaard als een bijzonder document.
In het licht van vandaag de dag beschrijft het verhaal zaken zoals wij die in de geschiedenisboekjes hebben geleerd.
We kunnen deze reis vergelijken met een wereldreis naar verre oorden zoals velen van ons die tegenwoordig maken. We bezoeken oorden waar we wel iets van gehoord hebben, maar de details niet weten.

Gezien de details van de beschrijving lijkt het tijdens de reis geschreven te zijn, maar zowel de stijl (toen, doe) als de verschrijving in het jaartal (1771 is verbeterd in 1769) wijst er op dat het gedicht geruime tijd later is (her?) geschreven.

Wat mij het meest bezig houd is de vraag 'waarom' deze reis. De andere nu bekende gedichten zijn grotendeels godsdienstig en in ieder geval regio-gericht.

In het hele verhaal komt niets naar voren van een doel van de reis. Ale Popes verwondert zich over alle vreemde zaken, als een 'gewone' toerist dat doet. Het verhaal is eigenlijk puur een beschrijving van de belevenissen, zonder verdere diepgang, met vooral veel verbazing over alles dat er te zien valt.

Uit het begin van hetverhaal blijkt dat men in ieder geval niet precies de route naar Amsterdam wist, en blij was deze van de herbergier in Steenwijk te horen.
Daartegenover staat dat vanuit Steenwijk voor Ale Popes uit een koerier het bericht heeft meegenomen dat Alle Popes onderweg was.
De route via Enkhuizen en de Zuiderzee moet in iedergeval voor de terugreis bekend zijn geweest.

Over tol, voeding en andere kosten wordt niets geschreven, behalve kort de brug bij Kampen.

Verwonderlijk is het verder dat iemand in zo'n korte tijd veel bezienswaardigheden bezoekt. Zo bezoekt hij zowel het gemeentehuis op de dam, Artis (of een voorganger daarvan), de markt, het paleis van de Prins in Den Haag, de Raad van State, de loterij.

In de tijdsplanning van de reis van 9 dagen blijft, gereconstrueerd uit de tekst, 1 dag over die in Amsterdam moet zijn besteed. Al met al is Alle Popes dus op zaterdagavond in Amsterdam aangekomen, heeft Amsterdam op zondag bekeken, is maandag via Den Haag (12 uur gaans!) naar Delft gevaren, en dinsdag weer terug, heeft dinsdagavond het Vogelhuis bekeken, woensdagochtend Amsterdam nog bekenen, en is in de loop van de dag het IJ overgestoken (anders had niet dezelfde dag Oosthuizen nog kunnen worden bereikt).

Informatie Trekschuiten rond 1769

De trekschuit werd vanaf 1632 gebruikt als transportmiddel.
Rond 1769 was er een uitgebreid stelsel met eeen echte en nauwkeurige dienstregeling.
De trekschuit kwam vooral voor in Groningen, Friesland, Noord- en Zuid­Holland.
De trekschuit voer af op de laatste slag van de bel.
Er waren vele, elkaar beconcurerende maatschappijen. Onderweg moest worden overgestapt of in plaatsen worden gewacht.

In de periode rond 1770 was er een piek in het aantal reizen per trekschuit.

De munt gulden was verdeeld in 20 stuivers. 1 stuiver was verdeeld in 16 penningen.

Rondom Giethoorn (Gieteren) en De Blauwe Hant waren grote verveningsgebieden (vergraven land), waarbij er zo veel verveend werd (baggerveen) dat er amper land over bleef. Bij de grote overstromingen van 1825, waarbij de Zuiderzee op veel plaatsen Friesland en Overijssel binnenstroomde, is het dorpje Beulakker, dat ook in dit gebied lag, verwoest. Op de plaats van het overstroomde vergraven land ontstond de Beulakker Wiede.

De trekschuit naar Haarlem vertrok net buiten de Haarlemmerpoort in Amsterdam (waar nu de Willemspoort staat).

In Halfweg diende er te worden overgestapt. De trekvaart vanuit Amsterdam eindigde hier, en de trekvaart vanuit Haarlem ook. Daartussen lag 70 roede. Dit was omdat men niet wilde dat het water uit het Haarlemmermeer in contact stond met het water in het IJ (commerciële belangen van de handelsvaart).

Ten tijde van Alle Popes was het Haarlemmermeer nog niet ingepolderd.

Reeds in 1595 werd in Amsterdam het eenrichtingverkeer ingesteld.
In 1608 werden er bij 5 toegangspoorten parkeerpleinen aangelegd om de verkeersdrukte van de wagens te beperken. Het Weesperplein (waar de herberg stond waar Alle Popes verbleef) en het Leidseplein bij de toenmalige Leidsepoort herinneren hier nog aan.

Het kaasplein is in de 19^e eeuw hernoemd naar het Rembrandsplein.

De Muiderpoort is in 1769 ingestort. Het klopt dus (zie kaart Amsterdam 1722) dat Ale Popes vanaf de Muiderpoort moest omrijden van de Weesopper om bij een volgende stadspoort uit te komen. (-> bezoek ook het Amsterdams Historisch Museum)

De WaterKrant (waterleiding Friesland) Nr 4 oktober 1996:

"Toen ons land nog niet werd geplaagd door vervuiling, konden mensen zonder ziek te worden water drinken uit putten, rivieren en beekjes. Aan deze situatie kwam rond 1500 een einde met de groei van de steden. Open water diende immers als riool en drinkwaterbron tegelijk. Amsterdamse bierbrouwers besloten om voor hun bierproductie niet langer grachtenwater te gebruiken, maar met schuiten water van elders (oa Weesp - SP) te halen. Als extra handel gingen ze een deel hiervan als drinkwater verkopen aam de Amsterdamse be­volking. Waterschuiten bleven tot het idden van de 19^e eeuw, voor de mensen die het konden betalen, de enige bron voor drinkwater van een goede kwaliteit."

Gegevens Amsterdams Historisch Museum september 1996 (Frank Groenman)

"De 'naturaliënverzameling' werd pas rond 1838 overgebracht naar de plek van het huidige Artis. Dat was een reeks verzamelingen die eerder verspreid over de stad waren geweest. 'Artis' was tot die tijd de Plantage op Middenhof, een groot buitenverblijf in lommerrijke omgeving. Zo ontstond de dierentuin Artis. Een suggestie voor het 'Vogelhuis' is de naturaliënverzameling van de herbergier Blauw Jan aan de Blauwburgwal (centrum)"

Over de Lutherse Kerk:

"Toen in de 17^e eeuw het aantal Luthersen zo toenam dat de Lutherse kerk aan het Spui te klein werd, ontwierp Abraham Dortsman in de jaren 1668 tot 1671 dit gebouw. De kern was een ronde overkoepelde ruimte, omgeven door gallerijen. In 1822 brandde de hele kerk af: ....jaar later werd zij reeds herbouwd.

Aangezien je overgrootvader in de periode 1668-1822 Amsterdam bezocht, lijkt het mij aannemelijk dat hij deze kerk bedoelt. Want ik lees ook (over de kerk 1668-1671): 'De oorspronkelijke koperen dakplaten werden (...) tolvrij uit Zweden ingevoerd'."

De reis van Ale Popes:

Suyder Drachten

(Donderdag) 8 juni 1769

Koets Beetsterzwaag, Terwispel, Gorredijk, Berkoop. Pauze

Noordwolde (Drenthe), Steenwijk (Herberg; middagpauze)

Steenwijk, Gieteren, Blauwe Hant (verveningen), Lant van Vollehove (=huidige Kop van Overijssel), Veer, Ge­nemuiden, 'Graffers', Kampen, IJselbrug (stuiver tol), Herberg (naast de brug)

(Vrijdag) 9 juni 1769

KoetsKampen, Elburg, Harderwijk (door het water), Sticht van Utrecht, Bunschoten

(Zaterdag) 10 juni 1769 (de 3^e dag volgens het reisverhaal)

KoetsBunschoten, Soestdijk (Zoegdik, heerlijkheid Prins), Naarden (vesting), Muiden, Amsterdam-Weesoppen, herberg Weesperplein

Zondag 11 juni 1769

Kerkbezoek     3 dagen Pinksterfeest voor Joden

Maandag 12 juni 1769

TrekschuitHaarlem (bekeken), Leiden (5 uur van Haarlem), 's Gravenhage (12 uur van Amsterdam): Paleis, paardestal, Hoge Raad (Binnenhof ?), Lotterij; Delft (of de volgende dag pas ivm alle bezichtigingen ?)

Dinsdag/Woensdag

Trekschuit       Delft, Leiden, Haarlem, Amsterdam (Vogelhuis)

Uitwerking Sipke:

Maandag tot aan Den Haag en Delft.

Dinsdag terug naar Amsterdam

            Woensdag Amsterdam bezichtigd

Woensdag'avond' (= middag) 16 juni 1769) Afgeleid van laatste dag was 9^e dag) Veer over 't IJ

Monnikendam, Purmerend, Oosthuizen (overnachting)

(Donderdag 15 juni 1769) Afgeleid van laatste dag was 9^e dag)

KoetsOosthuizen, Hoorn, Enhuizen

Veer/schip Enkhuizen - Lemmer (overnachting): NB Het paard van de koets ging ook mee aan boord !

Vrijdag 16 juni 1769 (de 9^e dag van de reis)

Koets Lemmer, Joure, Heerenveen, Gorredijk, Drachten

Gezien/geweest in 1769:

-Heerenpakkerij (Haringpakkerij) bij het huidige Centraal Station

-Vogelhuis met oa ook Leeuw, aap, baviaan, beer

-Vele kerken en gelovigen (NB in het Amsterdams Historisch Museum is een plattegrond met daarop de kerken van de verschillende geloven in de 17^e eeuw)

-Stadhuis

-Een grote kerk met rond koperen dak

-Veel 2 en 3-verdiepingshuizen (2- en 3 gezinnen boven elkaar)

-Heel veel koetsen

-Weekmarkt (ossen, koeien, kalveren, zwijnen, boter, kaas, tarwe/graan)

-Oudemannenhuis met Sieradenverkoop OF hoeren (?)

-Boeren met melk/karnemelk (suip)

-Verkoop van water

-Herbergen

-Speelhuizen (gokken)

-Haven (VOC enz)

Bronnen:

-Verhaal van Ale Popes, 1769

Overgetypt (inclusief de schrijf- en spellingsfouten) door Feike Paulides, voorjaar 1995

-Barges and ... ; Personal Transportation in The Dutch Economy 1632-1839, ISBN9061944325..  , Bibliotheek Scheepvaartmu­seum Amsterdam

-Reizen en Pleisteren, blz 83 ev., J. Reeskamp, ISBN .....  , Bibliotheek Scheepvaartmuseum Amsterdam

-Stadskaart Amsterdam 1722, reproduktie Bibliotheek Scheep­vaartmuseum Amsterdam

-Uitleg bezienswaardigheden Amsterdam, Frank Groenman, gids

-200 jaar burgerrechten voor Joden in Nederland; 1995

-Schotanuskaarten Friese Grietenijen 1718, Provinciale Bibliotheek Friesland, Leeuwarden, plaatscode PBF: PL1020, syscode 11-341. Reproduktie voorjaar 1995

-De mens in beweging, ISBN 9065907041

-Historische Provincie Atlas van Friesland 1853-1856, 1:25­000, Wolters-Noordhoff 1992, ISBN 90-01-96-272-6, plaatscode PBF: F2170bis

-Historische Provincie Atlas van Noord-Holland 1853-1856, 1:25000, Wolters-Noord­hoff 1992, ISBN 90-01-96-844-9, plaatscode PBF: F2172

-Historische Atlas van West-Nederland 1853-1856, 1:50000, Wolters-Noord­hoff 1992, ISBN 90-01-96-230-0, plaatscode PBF: F2172

-Brusselse Atlas 1573, Christiaan Sgroten

-Beschrijving van de Heerlijckheid van Frieslandt, C Schotanus, 1664, ISBN 90-700-10-74-7

-Kaarten XVII, kaarten van de Verenigde Nederlanden 1794, plaatscode PBF: H74a

-Zakatlas Nederlandse provinciën 1786, plaatscode PBF: C5843bis

-Kadastrale Atlas van Friesland 1832, Plaatscode PBF 8326, syscode 11-311 en 11-341

-Nieuwe Geographische Nederlandse Reise en Zakatlas, 74 kaarten, 1773, ISBN 90-72770-36-6, Bibliotheek RU-Groningen, UKRT 311 P 016, code 6072A2b2

-Nederland in den goeden ouden tijdJ van Lennep, 90228838811 (Jacob van Lennep beschijft een reis door Nederland begin 19^e eeuw)

-De Trekschuit Amsterdam-Haarlem, JG. Connet, 1917, Scheepvaartmuseum Amsterdam

-'Ordonnantie en Regelement' Wegens het bevaren van het vuur tusschen de stad Harlem en Rotterdam. Joh. Enschede, Haarlem, 1767, Scheepvaart­museum Amsterdam

- Informatie over trekschuiten in Noord- en Zuid-Holland rondom 1769 (18^e eeuw). Dienstregelingen, Tarieven, Routes die deze schepen voeren tussen Amsterdam-Den Haag, Den Haag-Delft en Amsterdam-'Zaanstad'-Enkhuizen.

Sipke Paulides, 2005